Ratusz w Chełmnie

Walory architektoniczno-turystyczne

Stare Chełmno w obrębie murów obronnych posiada zachowany do dnia dzisiejszego pierwotny układ przestrzenny. Uroku dodaje miastu właśnie cenny zespół zabytków. Wspaniale zachował się kompleks średniowiecznych obwarowań z przełomu XIII i XIV wieku. Chełmińskie mury obronne posiadają 2270 m.b. długości. Do naszych czasów przetrwały cztery baszty: Mestwina, Prochowa, Panieńska i Dominikańska oraz dwie bramy: Grudziądzka - przebudowana w XVII wieku na kaplicę i Merseburska - obecnie Kaplica Grobu Pańskiego.

Wśród "perełek architektury" na uwagę zasługuje gotycko - renesansowy ratusz. Pierwotny gotycki budynek przebudowano w latach 1567 - 1572 nadając mu formę renesansową. Przez siedem wieków obiekt ten był siedzibą władzy municypalnej, a od roku 1983 mieści się tu Muzeum Ziemi Chełmińskiej.

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Chełmnie (fara).

Spośród gotyckich kościołów do chwili obecnej zachowało się aż sześć! Są to kościół farny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, zespół klasztorny wraz z kościołem pw. św. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty, kościół podominikański pw. św. Piotra i Pawła, kościół pofranciszkański pw. św. Jakuba i Mikołaja, kościół św. Ducha oraz Kaplica św. Marcina. Ponadto na terenie starego miasta zachował się cały szereg kamienic pochodzących z okresu od XVII do XIX wieku, spichlerze z XVIII/XIX w., budynek dawnego Seminarium Księży Misjonarzy z XVII w., gmach dawnej Akademii Chełmińskiej z przełomu XVII/XVIII w., oraz ciekawy cmentarz o układzie tarasowym.

Również poza samym Chełmnem zachowało się wiele śladów dawnej świetności ziemi chełmińskiej z okresu krzyżackiego. Na szczególną uwagę zasługują liczne gotyckie kościoły i kaplice. Przykładami mogą być parafie w : Kijewie Królewskim z XIII/XIV w., kościół kamienno - ceglany w Wabczu z XIII/XIV w., kościół w Lisewie z XIII/XIV w., rozbudowany w wieku XVI kościół kamienny w Unisławiu z XIII/XIV w., oraz kościół pw. św. Mikołaja w Papowie Biskupim, który powstał ok. 1300 roku. Do późniejszych budowli należy zaliczyć piękny, pochodzący z XVII wieku kościół w Starogrodzie oraz klasycystyczny zbór ewangelicki w Kokocku, pochodzący z 1829 r.


  1. Nawa główna
  2. Kaplica Bożego Ciała (XVIIw.)
  3. Jedno ze słynnych wotów dziękczynnych z Ołtarza Matki Boskiej Bolesnej
  4. Kaplica Matki Boskiej Bolesnej
  5. Rzeźby apostołów (XIV w.)
  6. Kropielnica (XIII w.)
  7. Kruchta północna
  8. Rzygacze
  9. Portal główny
  10. Sterczyny
  11. Dzwony
  12. Wieża nieukończona
  13. Wieża
  14. Sygnaturka
  15. Łuk tęczowy (XVIII w.)
  16. Prezbiterium
  17. Polichromie (XV w.)
  18. Szkarpy
  19. Balustrada (XVII w.)

Relikwie świętego Walentego w Chełmnie

Mało kto wie, że od paru wieków w chełmińskiej Farze przechowywane są relikwie świętego Walentego. W dawnych czasach był on patronem epileptyków i ludzi chorych na cholerę, a obecnie chroni zakochanych. Jak podaje ks. Jakub Fankidejski w pracy pt. "Obrazy cudowne i miejsca w dzisiejszej diecezji chełmińskiej", Pelplin 1880 - "jest to głowa świętego - właściwie jej nieznaczna cząstka. Relikwie są umieszczone w puszce w kształcie regularnego ośmioboku. Puszka jest cała ze srebra, wysoka jedną stopę, waży około trzy funty. U góry ma okrągłą pokrywę w kształcie kopuły, w której spoczywa relikwia i może być przez szkło widziana i całowana. Objętość ma ta relikwia około dwa palce". Nie znane są początki kultu św. Walentego w Chełmnie. Pierwsza pewna wzmianka pochodzi z 1630 roku, kiedy to Jadwiga z Czarnków Działyńska wraz z córką z wdzięczności za pomoc w uzdrowieniu za przyczyną św. Walentego kazała wykonać wspomniany relikwiarz. Umieszczono również na nim napis: "Bogu w Trójcy św. Jedynemu / św. Walentemu / Męczennikowi / Jadwiga z Czarnków Działyńska / starościna bratyańska jasieniecka / Za doznaną pomoc w chorobie / Córki i swojej przez przyczyną / Św. Walentego Męczennika Chrystusowego / Ku czci tegoż Świętego / Ten upominek ofiarują / D. 22 maja roku 1630". Relikwiarz został wykonany w Toruniu przez Wilhelma de Lassensy. W roku 1715 w Farze chełmińskiej Księża Misjonarze przeznaczyli św. Walentemu nowy osobny ołtarz, który istnieje do dziś. Mieści się on przy ołtarzu głównym, rozdzielając nawę główną od południowej. Na obrazie przedstawiono ścięcie tego męczennika. Według tradycji miał on być namalowany w Rzymie, lecz brak jest na to dowodów. Na ołtarzu tym w przeszłości wierni składali liczne srebrne wota za uzyskane łaski.

W XVIII i XIX wieku relikwie św. Walentego były związane z kościołem św. Ducha. Czczono je podczas dwóch odpustów. Pierwszy przypadał właśnie na dzień 14 lutego. W wigilię tego odpustu przenoszono relikwiarz św. Walentego z Fary do kościoła św. Ducha, gdzie był wystawiany u wielkiego ołtarza. Wierni śpiewali pieśni i odmawiali litanie do św. Walentego. Wiele osób przynosiło również dary. Jeden z księży podawał relikwiarz do ucałowania. Natomiast od samego rana 14 lutego w kościele św. Ducha odbywało się kilka Mszy św., m.in. wotywa z wystawieniem oraz nieszpory, podczas których również można było ucałować szczątki męczennika. Całość uroczystości kończyła procesja z kościoła św. Ducha do Fary. Drugi odpust przypadał na drugi dzień Zielonych Świątek. Wierni uczestniczący w tych uroczystościach dostępowali odpustu zupełnego. Kiedy z początkiem XIX wieku kościół św. Ducha zaczął podupadać również cześć oddawana męczennikowi znacznie utraciła na swym znaczeniu i na zewnętrznej wystawności. Z czasem odeszła nawet w zapomnienie.

Obecnie kult św. Walentego przeżywa renesans, a chełmiński relikwiarz jest ciekawą atrakcją turystyczną.

Kościół w Grzybnie

Nierozerwalnym elementem architektury powiatu chełmińskiego są także ruiny zamków krzyżackich, które w epoce średniowiecza były symbolem siły i potęgi zakonu. Do dnia dzisiejszego zachowały się pozostałości zamków krzyżackich w: Papowie Biskupim, Lipienku, Starogrodzie oraz wzgórze zamkowe w Unisławiu. W wiekach średnich obiekty te były siedzibą komturów krzyżackich, którzy wraz z konwentem, złożonym z braci - rycerzy i braci - księży sprawowali władzę administracyjną i sądowniczą na podległym im terytorium obecnego powiatu chełmińskiego. Jest rzeczą ciekawą, że np. na zamku w Lipienku w 1411 roku został uwięziony Mikołaj z Ryńska - twórca Związku Jaszczurczego, a w kaplicy na zamku w Starogrodzie znajdowały się do 1454 r. relikwie św. Barbary, do których pielgrzymował m.in. król czeski Wacław I (1230 - 1253), a w 1400 roku księżna Małgorzata - żona wielkiego księcia litewskiego Witolda.


Fort w Dorposzu Szlacheckim

Poza licznymi obiektami sakralnymi i obronnymi na terenie powiatu chełmińskiego na szczególną uwagę zasługują zachowane dwory i pałace wraz z przylegającymi parkami. W znacznej części pochodzą one z XIX w. i niekiedy straciły one część swego dawnego wyglądu ze względu na złe użytkowanie. Tylko w samej gminie Papowo Biskupie można wymienić 12 takich zespołów: w Dubielnie, Falęcinie, Firlusie, Jeleńcu, Kucborku, Niemczyku, Nowym Dworze, Papowie Biskupim, Stawie, Storlusie, Wrocławkach i Zegartowicach.

Obok licznych pamiątek średniowiecznych, na terenie powiatu chełmińskiego zachowało się wiele śladów historii najnowszej. Są to Miejsca Pamięci Narodowej, które w latach 1939 - 1945 były świadkami wielu masowych egzekucji. Najwięcej osób zostało zamordowanych we wsi Klamry. Zginęło tam ponad 2000 obywateli polskich, w tym przedstawiciele inteligencji, księża, rzemieślnicy, nauczyciele i urzędnicy. Podobne miejsca znajdują się we wsiach: Małe Czyste, Płutowo, Podwiesk, Wielkie Łunawy. Szacuje się, że na terenie powiatu chełmińskiego podczas II wojny światowej zamordowano łącznie około 5000 obywateli.

Na miłośników sportów wodnych i wędkowania czeka ośrodek wypoczynkowy nad Jeziorem Starogrodzkim oraz liczne jeziora na terenie powiatu ( jezioro Papowskie, Młyńskie, Kornatowskie, Bartlewskie, Jeleniec, Czyste), które charakteryzują się czystą wodą i pięknym położeniem. Ponadto turystów przyciągają tu również liczne gospodarstwa turystyczne, w których można również spędzić wczasy w siodle (m.in. w Wabczu, Klamrach).


Twierdza Chełmno

Chełmno wśród twierdz położonych w dolnym biegu Wisły jest jednym z najmłodszych założeń obronnych. Pierwsze plany umocnienia Chełmna i najbliższej okolicy pojawiły się już z początkiem XIX w. w okresie wojen napoleońskich, a pomysłodawcą był francuski marszałek N.L.Davoust.

Jednakże decyzję o ufortyfikowaniu Chełmna podjął dopiero niemiecki Sztab Generalny w 1900 roku. Zbudowana linia fortyfikacyjna otoczyła Chełmno w promieniu 6 - 8 kilometrów od strony południowo - wschodniej półkolistą linią obronną - od miejscowości Klamry poprzez Rybieniec, Stolno, Małe Czyste, Dorposz Szlachecki, Watorowo do miejscowości Kiełp. Po zakończeniu pierwszego etapu budowy umocnień według stanu z 1910 roku linię obrony o długości 25 km tworzyło 8 fortów, 4 schrony piechoty wraz z przygotowanymi wewnątrz obwodu fortecznego dla następnych dwóch baterii artylerii w miejscowościach: Stolno i Małe Czyste.

W dniu 4 czerwca 1910 roku rozporządzeniem Ministra Wojny Chełmno zostało podniesione do rangi twierdzy. Wykonane w latach 1901 - 1914 prace przy budowie umocnień nadały kształt chełmińskiemu obwodowi fortecznemu. Chełmińska przeprawa promowa przez Wisłę stanowiła centrum obwodu, co wynika z jego kształtu. W obwodzie umocnień główną linię obronną tworzyły forty i schrony piechoty. Po zakończeniu działań wojennych, na mocy Traktatu Wersalskiego Pomorze Nadwiślańskie, a wraz z nim twierdza Chełmno zostały przyznane Polsce. Przekazanie obiektów twierdzy polskiej misji wojskowej nastąpiło w styczniu 1920 roku. W okresie II wojny światowej Niemcy dokonali kolejnej rozbudowy linii fortyfikacyjnej.

W związku z tym, że w całej swej historii umocnienia chełmińskie nie zostały w większym stopniu poddane sprawdzianowi użyteczności bojowej, po dziś dzień zachowały się w prawie nienaruszonym stanie. Po II wojnie światowej wykorzystane były m.in. jako miejsce detonowania niewybuchów czy przechowywania środków ochrony roślin. Obecnie forty i schrony twierdzy Chełmno, ze względu na swą oryginalność, cieszą się wielkim zainteresowaniem nie tylko wśród miłośników fortyfikacji ale i u wielu turystów.

"Powiat Chemiński piękno natury i historii". © PWR www.pwr.com.pl

Wydawcy i autorzy dziękuj za udostępnienie zbiorów, archiwów i fotografii oraz zgodęna ich publikację następującym instytucjom: Kurii Diecezjalnej Toruńskiej, Archiwum Państwowemu w Toruniu, Muzeum Ziemi Chemińkiej, Chemińskiemu Domowi Kultury, Redakcji "Czasu Chemna". Szczególne podziękowania dla prof. Wojciecha Chudziaka z Instytutu Archeologii UMK w Toruniu za udostępnienie eksponatów z wykopalisk w Kadusie oraz ich fachowy opis.