Chełmno, widok z lotu ptaka

Powiat Chełmiński

Dzieje powiatu chełmińskiego sięgają roku 1466 kiedy to po zakończeniu wojen z zakonem krzyżackim ziemia chełmińska miała powrócić w skład państwa polskiego. Początkowo obszar powiatu obejmował swym zasięgiem mniej więcej teren komturii chełmińskiej i kowalewskiej i był jednym z siedmiu powiatów wchodzących w skład województwa chełmińskiego. W całej swej historii ulegał on licznym zmianom i przekształceniom administracyjnym. Po I rozbiorze Polski w 1772 roku powiat chełmiński został włączony w skład prowincji Prusy Zachodnie (Westpreussen) ze stolicą w Kwidzynie. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powiat chełmiński wszedł w skład województwa pomorskiego ze stolicą w Toruniu. Natomiast od zakończenia II wojny światowej do roku 1950 należał do województwa pomorskiego ze stolicą w Bydgoszczy, a od roku 1950 do 1975 włączono go w skład województwa bydgoskiego również ze stolicą w Bydgoszczy. W wyniku przekształceń administracyjnych kraju w 1975 roku powiat przestał istnieć, a jego obszar wcielono do województwa toruńskiego. Jednakże ostatnia reforma administracyjna spowodowała, że z dniem 1 stycznia 1999 roku na mapie administracyjnej Polski pojawił się ponownie powiat chełmiński wchodzący w skład nowego województwa kujawsko - pomorskiego.

Maszkaron, kamienica Cywińskich w Chełmnie.

Centrum powiatu chełmińskiego zarówno w średniowieczu, jak i dziś jest miasto Chełmno, które od zarania swych dziejów stanowiło stolicę dla historycznej ziemi chełmińskiej, czyli obszaru położonego między trzema rzekami: Wisłą, Drwęcą i Osą. Pierwsza pisemna informacja o Chełmnie nazywanym po łacinie Culmen (łac. wzgórze, szczyt, pagórek), pojawia się w dokumencie wystawionym rzekomo przez ówczesnego księcia później króla, Bolesława Szczodrego w 1065 roku dla klasztoru benedyktyńskiego w Mogilnie.

Portret L.Rydygiera (zbiory MZCh).

Badania archeologiczne dowodzą, że pierwotne miasto, a właściwie jeszcze osada obronna, rozlokowane było na terenie obecnej wsi Kałdus, u podnóża tzw. Góry św. Wawrzyńca. W ówczesnych czasach obszar ten był bardzo często atakowany przez pogańskie plemiona Prusów. Po zniszczeniach grodu w I połowie XIII wieku Konrad Mazowiecki nadał go biskupowi misyjnemu Chrystianowi, który na mocy przywilejów papieskich był uprawniony do organizowania wypraw krzyżowych na terytorium pruskie. Jednakże ataki Prusów nasilały się i dokuczały polskiej ludności ziemi chełmińskiej. Wówczas to Konrad Mazowiecki postanowił w roku 1226 sprowadzić do Polski, a następnie na ziemię chełmińską rycerzy Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (popularnie zwanych Krzyżakami). Zachowanymi śladami kształtowania się państwa piastowskiego są występujące na terenie powiatu wczesnośredniowieczne, pochodzące z okresu IX - XII w. pozostałości osad grodowych (Jeleniec - grodzisko na wyspie, Wabcz, Unisław, Żygląd). W XIII wieku w wyniku kolejnego zniszczenia Chełmno, a właściwie jeszcze osada, przenosi się na teren dzisiejszego Starogrodu, gdzie wkrótce Krzyżacy wznieśli również zamek.

Dnia 28 grudnia 1233 roku wielki mistrz zakonu Herman von Salza i mistrz krajowy Herman Balk wystawili dokument lokacyjny dla Chełmna i Torunia. Nadanie to stanowiło słynny przywilej chełmiński. Podstawą prawa chełmińskiego stało się prawo magdeburskie oraz elementy prawa flamandzkiego i węgierskiego. Na podstawie tego prawa lokowano ponad 200 miast w całej ówczesnej Polsce. Dokument wydany w 1233 roku spłonął około roku 1244 podczas pożaru miasta. W związku z tym mistrz krajowy na Niemcy i mistrz generalny na Prusy i Inflanty Eberhard von Sayn potwierdził go na nowo 1 października 1251 roku.

Ruiny zamku w Papowie Biskupim.

Na obecne miejsce Krzyżacy przenieśli miasto najprawdopodobniej w połowie XIII wieku. Chełmno zostało założone na tzw. "surowym korzeniu". Oznacza to, że było ono bardzo dokładnie zaplanowane, stąd tak regularny charakter miasta. W centrum znajduje się rynek z ratuszem, wszystkie ulice miasta przecinają się pod kątem prostym (tzw. układ szachownicowy), a całe stare miasto otacza pas murów obronnych. W pierwotnych zamysłach Chełmno miało stać się stolicą państwa krzyżackiego. Jednakże ostatecznie zmieniono plany, a wybór padł na Malbork. Miasto nie stało się również stolicą erygowanej w 1243 roku diecezji chełmińskiej, której katedrę wzniesiono w Chełmży.

W okresie piastowskim miasto stało się silnym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym. Podstawą jego znaczenia był wielki handel tranzytowy. Już pod koniec XIII wieku chełmnianie nawiązywali kontakty z rynkami Europy Zachodniej. Basen Morza Bałtyckiego stał się miejscem wielkiego handlu pomiędzy Wschodem i Zachodem. Szlaki te znalazły się w rękach kupców miast dolnoniemieckich z Lubeką na czele, którzy w celu zmonopolizowania handlu utworzyli w końcu XIII wieku związek zwany Hanzą. Czynnikiem integrującym jej członków był wspólny interes handlowy. Do Hanzy przystąpiły również największe miasta państwa krzyżackiego, które utworzyły osobną, tzw. grupę pruską. Od 1347 roku występowały one w niezmiennej kolejności: Chełmno, Toruń, Elbląg, Gdańsk, Królewiec i Braniewo.

W tym okresie wypłynęła jeszcze jedna ważna inicjatywa o charakterze kulturalnym. W roku 1385 Zakon rozpoczął starania o założenie w Chełmnie uniwersytetu (studium generale), którego wzorem miało być studium w Bolonii. Rok później w 1386 papież Urban VI wystawił bullę na mocy której miano utworzyć uczelnię wyższego typu. Projekt ten nie doczekał się realizacji. Jednakże dzięki staraniom mieszkańców i rajców miejskich powstało w roku 1473 studium particulare - czyli wyższe gimnazjum. Oddane ono zostało pod zarząd Braci Wspólnego Życia sprowadzonych z Niderlandów. Szkoła ta uzyskała rangę najwyższego zakładu naukowego w Prusach Królewskich.

Dzieje badań archeologicznych w Kałdusie

Rozpoczęcie prac badawczych na terenie ziemi chełmińskiej należy wiązać z powstałym w 1875 roku Towarzystwem Naukowym w Toruniu. Jednym z głównych jego celów było "zbieranie i przechowywanie wszelkich pamiątek i zabytków krajowych". Działalność polskiego TNT była w owym czasie konkurencją dla działającego od lat 60 - tych XIX wieku muzeum założonego w Toruniu przez Niemców.

Celem przeprowadzenia prac archeologicznych na terenie północnej Polski, a w szczególności na ziemi chełmińskiej, Towarzystwo wezwało Gotfryda Ossowskiego znanego w Europie z wypracowanych metod badań terenowych, który rozpoczął prace od uporządkowania zbiorów i inwentaryzacji stanowisk archeologicznych. Prowadził również badania m.in.. w Trzebczu. W 1878 roku Gotfryd Ossowski przeniósł się do Krakowa, a jego miejsce zajął Kazimierz Chmielecki. Od połowy lat siedemdziesiątych XIX wieku prace archeologiczne w Kałdusie prowadził Abraham Lissauer, a na terenie Chełmna w latach 1889 - 1892 kustosz muzeum w Grudziądzu Konstanty Florkowski.

Kałdus od samego początku cieszył się wielkim zainteresowaniem badaczy. Już w 1876 roku zostało tu odkryte cmentarzysko z okresu wczesnego średniowiecza. W roku następnym Lissauer zbadał 70grobów, a w latach 1878 - 1896 odkryte zostały dalsze 72 szkielety. W roku 1897 badania prowadził Lakowitz z Gdańska, który wyeksplorował 160 grobów. Natomiast wspomniany już Kazimierz Chmielecki w 1905 roku zbadał 41 grobów, a kilkanaście kolejnych w tym samym roku odkrył Paweł Kumm. Od I wojny światowej, poprzez okres międzywojenny i II wojnę światową na terenie Kałdusa nie prowadzono prac badawczych. Dopiero w 1957 roku Henryk Wiklak, ówczesny Konserwator Zabytków Archeologicznych w województwie bydgoskim wznowił badania. Wykopaliska prowadzone były na terenie cmentarzyska oraz w miejscu osady podgrodowej i grodzisku. Kolejne prace prowadził w latach 1969 i 1970 Andrzej Kola z ramienia Instytutu Archeologii i Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od 1996 roku Góra Św. Wawrzyńca w Kałdusie jest ponownie świadkiem kolejnych wykopalisk archeologicznych, którymi kieruje Wojciech Chudziak. Prace realizowane były w ramach Konserwatorskiego Programu "1000 - lecie Zjazdu Gnieźnieńskiego" oraz Programu Badawczego Zamawianego KBN "Polska w dobie Zjazdu Gnieźnieńskiego". Efektem przeprowadzonych prac w  latach 1996 - 1998 jest odkrycie nieukończonej wczesnoromańsiej bazyliki datowanej na I połowę XI wieku. Fundatorem jej mógł być Bolesław Chrobry lub jego syn Mieszko II. Na podstawie analizy odsłoniętego niemalże całego układu przestrzennego ustalono, że budowla posiadała długość około 35 - 37 metrów i szerokość około 17 metrów, a usytuowana była na osi wschód - zachód.. Jej forma jest zbliżona do wczesnych założeń katedralnych z Gniezna i Poznania. Budowla ta została wykonana w całości z kamienia. Stawia to Chełmno w rzędzie największych ośrodków wczesnopiastowskich w dorzeczu dolnej Wisły. Podkreślałoby to zarazem znaczenie grodu w chrystianizacji terytorium pruskiego.

Pracami archeologicznymi w latach 1997 - 1999 objęto również wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie. Na podstawie tychże badań można sądzić, że nekropolia ta użytkowana była w XI - XII wieku, jako miejsce pochówków ludności o zróżnicowanym statusie społecznym i zawodowym. Rzeczą ciekawą jest fakt, że odkryto ślady pochówków typu skandynawskiego (ślady Wikingów). W kolejnych latach planowane są dalsze prace badawcze w Kałdusie.

Góra św. Wawrzyńca.

Pierwsze objawy niezadowolenia wśród miast i rycerstwa polskiego w państwie krzyżackim wystąpiły na przełomie XIV i XV wieku. Wyrazem jego było założenie w 1397 roku przez chorążego ziemi chełmińskiej Mikołaja z Ryńska Związku Jaszczurczego. Celem tej organizacji była obrona wzajemnych interesów rycerstwa polskiego przed Krzyżakami. Dowodem tego może być również fakt poddania Chorągwi Chełmińskiej dowodzonej przez Mikołaja z Ryńska podczas bitwy pod Grunwaldem królowi polskiemu.

Miasto odegrało także dużą rolę w utworzeniu Związku Pruskiego. Organizacja ta powstała na zjeździe w Kwidzynie w 1440 roku. Miała ona bronić praw i przywilejów miast oraz rycerstwa polskiego w państwie krzyżackim. W roku 1454 Związek Pruski wypowiedział posłuszeństwo Krzyżakom, co stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny 13-letniej (1454-1466). Miasto pozostawało wówczas w rękach polskich lecz w roku 1457 zostało podstępnie zajęte przez zaciężnika krzyżackiego Bernarda Szumborskiego. Okupacja Chełmna trwała aż do 1479 roku. Miasto zostało doprowadzone do ruiny. Straciło większość kontaktów handlowych, które przejęli kupcy toruńscy. Zubożone i spustoszone Chełmno wraz z zamkami w Starogrodzie i Papowie król Aleksander Jagiellończyk przekazał w 1505 roku biskupom chełmińskim. Chociaż władza biskupia rozciągała się na miasto, to jednak pojawiły się tu w I połowie XVI wieku nowinki reformacyjne. Ich promotorami byli przede wszystkim burmistrzowie Jan Wahl i Eberhard Roggen oraz profesor i rektor gimnazjum Jan Hoppe.

Wiek XVII i XVIII odcisnął się bardzo znamiennie na dziejach miasta. Wojny polsko - szwedzkie (1626-1629 oraz 1655-1660), przemarsze wojsk w dobie wojny północnej (1700-1721), wojna sukcesyjna (1735), wojna siedmioletnia (1756-1763) oraz liczne epidemie i zarazy doprowadziły do zupełnego zubożenia miasta. Mimo tych trudnych czasów Chełmno zdobyło się na znaczny wysiłek i reaktywowano w 1692 roku gimnazjum, które przyjęło odtąd oficjalną nazwę Akademii Chełmińskiej. W roku 1756 szkołę tę podporządkowano naukowo i organizacyjnie Uniwersytetowi Krakowskiemu.

Portret założycieli Chełmna znajdujący się w ratuszu w Chełmnie.

W roku 1772 po I rozbiorze Polski Chełmno wraz z całą okolicą zostało włączone do Prus. Polityka zaborcy dążyła do germanizacji zawłaszczonych terenów. W tym celu w roku 1776 staraniem Fryderyka II założono Szkołę Kadetów, a w 1779 zmuszono profesorów Akademii Chełmińskiej do opuszczenia miasta.

Lata 1807-1815 to krótki okres, w którym Chełmno weszło w skład Księstwa Warszawskiego. W roku 1815 ponownie zostało wcielone do Prus. Mimo to, Chełmno stało się silnym ośrodkiem polskości na Pomorzu. W roku 1837 powstało tu Gimnazjum Chełmińskie, które wykształciło wielu wybitnych Polaków. Tu uczył się m.in. światowej sławy chirurg Ludwik Rydygier. Wydawano wówczas w mieście polskie gazety: "Szkółkę Narodową" później "Szkołę Narodową", "Piast", "Przyjaciel Ludu" i "Nadwiślanin". Mieszkańcy Chełmna wyróżniali się również hojnością składek na rzecz powstania styczniowego.

Dnia 22 stycznia 1920 roku miasto powróciło do odrodzonego państwa polskiego. Wyzwalał je "błękitny generał" Józef Haller.

Okres XX - lecia międzywojennego charakteryzował się słabym rozwojem życia gospodarczego co rzutowało na poziom zamożności i określało warunki bytowe rodzin. Wielki kryzys gospodarczy i wypływające z niego bezrobocie to bolączka ówczesnych czasów. W mieście nie było dużych zakładów przemysłowych więc większość produkcji spadła na barki małych korporacji rzemieślniczych. W roku 1922 funkcjonowało w Chełmnie 14 cechów. W okresie tym przebudowano i zmodernizowano przedsiębiorstwa miejskie m.in. wodociągi i gazownię. Powstał wówczas Miejski Zakład Elektryfikacyjny, a bardzo prężnie działały: Miejski Urząd Budowlany i Rzeźnia Miejska. Natomiast życie kulturalne Chełmna w okresie międzywojennym charakteryzowało się różnorodnością i bogactwem działań. Istniały liczne amatorskie grupy teatralne, towarzystwa śpiewacze, kina, odbywały się imprezy sportowe i wystawy. Ukazywała się polska prasa: "Nadwiślanin", "Słowo Ziemi Chełmińskiej", "Dzień Chełmiński", "Przegląd Chełmiński", "Kadet", oraz "Orędownik Powiatowy". W mieście działały również trzy gimnazja: męskie - klasyczne, żeńskie - humanistyczne oraz matematyczno -przyrodnicze w ramach Korpusu Kadetów Nr 2.

Chełmno posiadało w tym okresie także silny garnizon wojskowy. Jego trzon stanowił: 66 Kaszubski Pułk Piechoty im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 8 Pułk Strzelców Konnych oraz w latach 1926 - 1936 Korpus Kadetów Nr 2.

Wrzesień 1939 roku przyniósł ciężkie lata okupacji. Chełmno wraz z całym Pomorzem zostało już 6 września wcielone do III Rzeszy. Od pierwszych dni okupacji władze hitlerowskie rozpoczęły proces germanizacji mieszkańców oraz akcję wysiedleńczo - osadniczą. Dokonywano masowych aresztowań i egzekucji. Najwięcej Polaków rozstrzelano we wsi Klamry (ok. 2000 osób). Miasto zostało wyzwolone w nocy z 26 na 27 stycznia 1945 roku przez radzieckie oddziały pancerne 2 Frontu Białoruskiego i nie zostało zniszczone. Jednakże już 30 stycznia NKWD rozpoczęło aresztowania na terenie powiatu chełmińskiego. Po wyzwoleniu Chełmno staje się polskim miastem, tym razem już nierozerwalnie związanym z Polską.


"Powiat Chemiński piękno natury i historii". © PWR www.pwr.com.pl

Wydawcy i autorzy dziękuj za udostępnienie zbiorów, archiwów i fotografii oraz zgodęna ich publikację następującym instytucjom: Kurii Diecezjalnej Toruńskiej, Archiwum Państwowemu w Toruniu, Muzeum Ziemi Chemińkiej, Chemińskiemu Domowi Kultury, Redakcji "Czasu Chemna". Szczególne podziękowania dla prof. Wojciecha Chudziaka z Instytutu Archeologii UMK w Toruniu za udostępnienie eksponatów z wykopalisk w Kadusie oraz ich fachowy opis.